जकात कोणाला मिळू शकते? पात्र श्रेणी (*मासारीफ*)

परिचय

जकात मिळण्यास कोण पात्र आहे हे शरीयत कठोरपणे परिभाषित करते. अपात्र व्यक्तींना किंवा कारणांना जकात देणे ही उपासना रद्द करते, त्याची परतफेड करणे आवश्यक आहे.

फतवा रझाविय्या (खंड 10 - मसरिफ-उझ-जकात) आणि बहार-ए-शरियात (भाग 5), आला हजरत इमाम अहमद रझा खान (رحمه الله عليه) मध्ये पवित्र कुराणमध्ये सर्वशक्तिमान अल्लाहने निर्दिष्ट केलेल्या प्राप्तकर्त्यांच्या आठ श्रेणींचा तपशील दिला आहे.

---

विभाग 1: 8 कुराण श्रेणी (सूरा अत-तौबा 9:60)

सर्वशक्तिमान अल्लाह म्हणतो:

"إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ ۖ فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ" "जकातचा खर्च फक्त गरीब, गरजू, [जकात] गोळा करण्यासाठी कामावर घेतलेल्यांसाठी, [इस्लामसाठी] अंतःकरणे एकत्र आणण्यासाठी, बंदिवानांना मुक्त करण्यासाठी, कर्जात असलेल्यांसाठी, अल्लाहच्या कारणासाठी आणि अडकलेल्या प्रवाशांसाठी - अल्लाहने [लादलेले] एक कर्तव्य आहे. आणि अल्लाह सर्वज्ञ आणि ज्ञानी आहे." — सूरा अत-तौबा (९:६०)

---

विभाग २: श्रेण्यांचे तपशीलवार हनाफी स्पष्टीकरण

1. गरीब (अल-फुकारा - الْفُقَرَاء)

हनाफी फिकहमधील फकीर ही अशी व्यक्ती आहे ज्याच्याकडे काही संपत्ती किंवा उत्पन्न आहे, परंतु त्यांची एकूण निव्वळ मालमत्ता निसाब थ्रेशोल्डच्या खाली आहे.

2. गरजू / निराधार (अल-मसाकीन - الْمَسَاكِين)

मिस्कीन ही अशी व्यक्ती असते जिच्याजवळ काहीच नसते आणि दैनंदिन जीवन जगण्यासाठी इतरांवर अवलंबून असते.

3. जकात जमा करणारे (अल-'अमिलिना 'अलायहा - الْعَامِلِينَ عَلَيْهَا)

प्रस्थापित इस्लामिक सरकार/राज्य प्राधिकरणाद्वारे नियुक्त केलेले अधिकृत कलेक्टर.

४. ह्रदये समेट करणे (अल-मुअल्लाफतु कुलुबुहुम)

इस्लामच्या बळकटीकरणानंतर हनाफी एकमतामध्ये ही श्रेणी रद्दबातल/अप्रचलित मानली जाते.

5. बंदिवानांना मुक्त करणे (फिर-रिकाब - فِي الرِّقَاب)

गुलामांना त्यांचे स्वातंत्र्य विकत घेण्यात मदत करणे (ऐतिहासिकदृष्ट्या समाप्त).

६. कर्जाने दबलेले कर्जदार (अल-घरिमून - الْغَارِمِين)

ज्या व्यक्तींना त्यांच्या एकूण मालमत्तेपेक्षा जास्त कर्जे आहेत, त्यांना कर्जानंतर निसाबच्या खाली सोडले जाते.

7. अल्लाहच्या कारणात (फि सबिल्लाह - فِي سَبِيلِ اللَّه)

हनाफी फिकह (फतवा रझाविय्याह, खंड 10) मध्ये, फी सबिल्लाह म्हणजे कायदेशीर इस्लामिक संघर्ष/संरक्षणात गुंतलेल्या गरजू व्यक्ती किंवा गरजू, पवित्र इस्लामिक ज्ञानाचे निराधार साधक ज्यांच्याकडे निधीची कमतरता आहे.

८. अडकलेले प्रवासी (इब्न-उस-सबिल - ابْنِ السَّبِيل)

प्रवासादरम्यान पैसे न मिळाल्याने अडकलेला प्रवासी, घरी श्रीमंत असला तरीही.

---

कलम 3: गरीब नातेवाईकांना जकात देणे

पात्र गरीब नातेवाईकांना (भाऊ, बहीण, काकू, काका, चुलत भाऊ, सासरे) जकात देणे शरीयतमध्ये अत्यंत कौतुकास्पद आहे, ज्यामध्ये दुहेरी आध्यात्मिक बक्षीस आहे: जकात देण्याचे बक्षीस तसेच कौटुंबिक संबंध राखण्याचे बक्षीस (सिलत-उर-रहीम).

---

आला हजरत आणि हनाफी विद्वान संदर्भ

• फतवा रझाविय्याह (فتاویٰ رضویہ): इमाम अहमद रझा खान (رحمه الله عليه), खंड 10, मसरिफ-उझ-जकात, पृष्ठे 260-310.
• बहार-ए-शरियत (بہارِ شریعت): सदर-उश-शरियत अल्लामा मुफ्ती अमजद अली आझमी (رحمه الله عليه), भाग ५.